An Lộc Victory & Cộng sự
Đặt cọc mua nhà đất: Khi nào mất cọc, khi nào được hoàn cọc và phạt cọc?

Đặt cọc là biện pháp bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. Theo khoản 2 Điều 328, nếu hợp đồng được giao kết, thực hiện thì tiền cọc được trả lại hoặc trừ vào nghĩa vụ thanh toán; nếu bên đặt cọc từ chối giao kết, thực hiện thì tài sản đặt cọc thuộc bên nhận cọc; nếu bên nhận cọc từ chối thì về nguyên tắc phải hoàn lại tài sản đặt cọc và một khoản tương đương giá trị tài sản đặt cọc, trừ khi các bên có thỏa thuận khác.
Tuy nhiên, thực tế tranh chấp không đơn giản chỉ là hỏi “ai đổi ý”.
Tòa án còn phải xem xét lý do giao dịch không thể tiếp tục, bên nào vi phạm nghĩa vụ, điều kiện chuyển nhượng có tồn tại hay không, người nhận cọc có quyền định đoạt tài sản hay không và hợp đồng đặt cọc có thỏa thuận riêng về xử lý tiền cọc hay không.
Trước khi đặt cọc, phải kiểm tra gì về nhà đất?
Luật Đất đai 2024 quy định các điều kiện chung để người sử dụng đất thực hiện quyền chuyển nhượng, trong đó có yêu cầu về giấy chứng nhận theo trường hợp luật định, tình trạng tranh chấp, kê biên, thời hạn sử dụng đất và việc quyền sử dụng đất không bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Luật này được điều chỉnh về thời điểm hiệu lực để áp dụng từ ngày 01/08/2024.
Vì vậy, trước khi chuyển một khoản tiền lớn, khách hàng cần kiểm tra ít nhất ba lớp thông tin: người ký có quyền nhận cọc không; tài sản có đủ điều kiện giao dịch không; và điều kiện nào sẽ làm phát sinh việc mất cọc hoặc phạt cọc.
Một rủi ro mới cần lưu ý với nhà ở hình thành trong tương lai
Luật Kinh doanh bất động sản 2023 quy định đối với nhà ở, công trình xây dựng hình thành trong tương lai, chủ đầu tư chỉ được thu tiền đặt cọc không quá 5% giá bán hoặc giá thuê mua và chỉ khi bất động sản đã đủ điều kiện đưa vào kinh doanh; thỏa thuận đặt cọc phải ghi rõ giá bán hoặc giá thuê mua. Quy định này đã áp dụng từ 01/08/2024.
Do đó, khách hàng cần đặc biệt thận trọng với các loại văn bản mang tên “giữ chỗ”, “đăng ký nguyện vọng”, “thỏa thuận ưu tiên” nhưng về bản chất yêu cầu khách hàng nộp một khoản tiền lớn trước khi dự án đủ điều kiện.
Tên của văn bản không phải lúc nào cũng quyết định bản chất pháp lý của giao dịch.
Vì sao nhiều hợp đồng đặt cọc trở thành tranh chấp?
Một lỗi phổ biến là nội dung chỉ ghi: “Bên A nhận cọc 500 triệu để bán căn nhà X”, nhưng không quy định rõ thời hạn công chứng, điều kiện giải chấp, trách nhiệm cung cấp hồ sơ, nghĩa vụ thuế, xử lý trường hợp diện tích thực tế khác giấy chứng nhận hoặc hậu quả khi ngân hàng không giải ngân.
Khi tranh chấp xảy ra, mỗi bên diễn giải thỏa thuận theo một cách.
Một lỗi khác là giao tiền cho môi giới nhưng không kiểm tra phạm vi ủy quyền. Nếu người nhận tiền không có quyền đại diện, tranh chấp có thể chuyển từ “phạt cọc” sang câu hỏi phức tạp hơn: ai đã nhận tiền, nhân danh ai, chủ sở hữu có biết và chấp nhận giao dịch hay không.
Luật sư nên tham gia trước hay sau khi đặt cọc?
Hiệu quả nhất là trước khi chuyển tiền.
Luật sư có thể rà soát giấy chứng nhận, giấy tờ nhân thân, tình trạng hôn nhân, ủy quyền, thế chấp và thỏa thuận đặt cọc; xác định điều kiện cần hoàn tất trước công chứng; xây dựng điều khoản hoàn cọc, phạt cọc và trách nhiệm bồi thường.
Nếu tranh chấp đã xảy ra, luật sư cần xác định đúng yêu cầu: đòi lại cọc, yêu cầu phạt cọc, bồi thường thiệt hại, tuyên giao dịch vô hiệu hoặc yêu cầu tiếp tục thực hiện nghĩa vụ — mỗi yêu cầu cần căn cứ và chứng cứ khác nhau.
Đối với một tài sản có giá trị lớn, chi phí rà soát pháp lý trước đặt cọc thường nhỏ hơn rất nhiều so với chi phí của một vụ kiện kéo dài.
Bài viết cung cấp thông tin tham khảo tại thời điểm đăng. Việc áp dụng vào từng vụ việc cần đối chiếu hồ sơ, thời điểm phát sinh và quy định có hiệu lực.
